Statik elektrik, kıyafet ile çevresindeki yüzeyler arasında sürtünme ve temas sonucu birikebilir. Yanıcı gaz, buhar veya toz bulunan bir çalışma alanında oluşabilecek kıvılcım, ciddi bir tutuşma riski yaratabilir. EN 1149 standardı, koruyucu giysilerin elektrostatik özelliklerini değerlendirmek için kullanılan Avrupa standartları serisidir. Bu yazıda EN 1149’un bölümlerini, temel ölçüm değerlerini ve giysi seçiminde dikkat edilmesi gereken noktaları açıklıyoruz.
EN 1149 standardı nedir?
EN 1149, koruyucu giysi malzemelerinin elektrik yükünü nasıl ilettiğini veya dağıttığını ölçen test yöntemlerini ve giysiye ilişkin gereklilikleri kapsar. Serinin EN 1149-5:2018 bölümü, elektrostatik yükü dağıtabilen koruyucu giysiler için malzeme performansı ve tasarım koşullarını tanımlar. Amaç, uygun şekilde topraklanmış bir sistemin parçası olarak kullanılan giyside, patlayıcı atmosferi tutuşturabilecek elektrostatik boşalma riskini azaltmaktır.
Önemli ayrım: “Antistatik kumaş” ifadesi tek başına tamamlanmış giysinin EN 1149-5’e uygun olduğunu göstermez. Kumaşın test sonucu, giysi tasarımı, kullanım şekli ve topraklama düzeni birlikte değerlendirilir.
EN 1149 serisinin bölümleri
| Bölüm | Konu | Ne anlatır? |
|---|---|---|
| EN 1149-1 | Yüzey direnci | Malzemenin yüzeyi boyunca elektriksel direncini ölçen test yöntemidir. |
| EN 1149-2 | Dikey direnç | Elektriksel direncin malzemenin kalınlığı boyunca ölçülmesine ilişkin test yöntemidir. |
| EN 1149-3 | Yük azalması | Malzeme yüzeyindeki elektrostatik yükün zamanla nasıl azaldığını değerlendirir. |
| EN 1149-4 | Giysi testi | Tamamlanmış giysinin testine yönelik bölümdür; yayımlanmış EN 1149-5:2018 metninde geliştirme aşamasında olarak belirtilir. |
| EN 1149-5:2018 | Malzeme ve tasarım gereklilikleri | Elektrostatik yükü dağıtan koruyucu giysinin malzeme performansını ve tasarımını değerlendirir. |
EN 1149-1, EN 1149-2 ve EN 1149-3 birer test yöntemi tarif eder. Giysi uygunluğu değerlendirilirken ilgili performans ve tasarım gereklilikleri için EN 1149-5 esas alınır.
EN 1149-5’te hangi ölçüm değerleri kullanılır?
EN 1149-5:2018’e göre elektrostatik yükü dağıtan malzeme, aşağıdaki üç alternatif performans koşulundan en az birini karşılamalıdır. Üçünün birden sağlanması şart değildir:
- Yarı yük azalması süresi (t50): EN 1149-3’ün ilgili test yöntemiyle ölçülen geometrik ortalama 4 saniyeden küçük olmalıdır.
- Ekranlama faktörü (S): EN 1149-3’ün ilgili test yöntemiyle ölçülen aritmetik ortalama 0,2’den büyük olmalıdır.
- Yüzey direnci: EN 1149-1’e göre en az bir yüzeyde ölçülen geometrik ortalama 2,5 × 109 Ω veya daha düşük olmalıdır.
Bu değerler belirli yöntemlerle elde edilen test sonuçlarına ilişkindir; bir giysinin performansı, tek bir sayıya bakılarak değerlendirilmemelidir. EN 1149-2 ise malzeme içinden geçen dikey direnci ölçer; görselde yer alan “> 105 Ω” ifadesi, bütün EN 1149 giysileri için geçerli tek başına bir EN 1149-5 uygunluk koşulu olarak kullanılmamalıdır.
Kumaşın yapısı ve giysinin tasarımı neden önemlidir?
Görselde de belirtildiği gibi, iletken lifler çizgi veya ızgara düzeninde kullanılıyorsa iletken hatların bir yöndeki aralığı malzemenin hiçbir noktasında 10 mm’yi aşmamalıdır. Giysinin dış katmanı, hareket sırasında da uygun olmayan katmanları örtecek şekilde tasarlanmalıdır. Fermuar, çıtçıt, etiket ve diğer aksesuarlar da ilgili tasarım koşulları kapsamında değerlendirilir.
Giysinin temizliği ve bakımı önemlidir: Kirlenme, yıpranma ve yanlış yıkama elektrostatik özellikleri etkileyebilir. Seçilen ürünün üretici talimatları ve test raporları birlikte incelenmelidir.
Topraklama neden gerekli?
EN 1149-5’e uygun koruyucu giysi, topraklanmış bir sistemin parçası olarak kullanılır. Standardın tanımında personel ve diğer iletkenlerin toprağa bağlantısında direnç 108 Ω değerinden düşük olmalıdır. Giysi doğrudan veya kullanıcı üzerinden topraklanabilir. Bu nedenle giysiyle birlikte kullanılan ayakkabı, zemin ve diğer ekipmanlar çalışma ortamının risk değerlendirmesine göre ele alınmalıdır. Yalnızca uygun kumaştan yapılmış bir giysi giymek, topraklama yoksa beklenen korumayı sağlamayabilir.
ATEX için EN 1149 ile elektronik üretimindeki ESD aynı şey mi?
Hayır. EN 1149-5, başta potansiyel patlayıcı atmosferler olmak üzere koruyucu giysinin tutuşmaya neden olabilecek elektrostatik boşalmaları sınırlandırmasına odaklanır. Patlayıcı atmosfer riski bulunan işyerlerinde çalışanlara uygun giysi sağlanması gerekir; hangi koruyucu giysinin seçileceği çalışma alanının risk değerlendirmesiyle belirlenir.
Elektronik bileşenleri elektrostatik olayların yol açabileceği hasardan korumak içinse IEC 61340-5-1 gibi ayrı standartlar ve ESD kontrol programları kullanılır. Bir giyside EN 1149-5 ibaresi bulunması, elektronik üretimi için gereken bütün ESD koşullarının otomatik olarak karşılandığı anlamına gelmez.
EN 1149 uyumlu giysi seçerken nelere bakılmalı?
- Ürünün etiketinde ve teknik belgelerinde hangi standart ve yılın belirtildiğini kontrol edin.
- Kumaşın EN 1149-1 veya EN 1149-3’e göre test sonuçlarını ve giysinin EN 1149-5 kapsamındaki değerlendirmesini isteyin.
- Kumaş yapısını, aksesuarları, giysi kesimini ve kullanım sırasında dış katmanın kapatıcılığını değerlendirin.
- Ayakkabı, zemin ve diğer ekipmanlarla birlikte topraklama düzeninin uygunluğunu inceleyin.
- Üreticinin yıkama, bakım ve kullanım talimatlarına uyun.
Sonuç: EN 1149, koruyucu giysilerin elektrostatik özelliklerini anlamak için önemli bir standartlar serisidir. Güvenli seçim için test değerleri kadar tamamlanmış giysinin tasarımı, kullanım koşulları ve topraklama da dikkate alınmalıdır.
